Pożary od elektrycznych urządzeń grzejnych

Kategoria: Rozpoznawanie zagrożeń

W wielu urządzeniach elektrycznych np. piecach, kuchenkach, ogrzewaczach wnętrzowych, grzałkach nurkowych czy żelazkach, energia elektryczną zamieniana jest na energię cieplną. Urządzenia te, nazywane urządzeniami grzewczymi, elektrotermicznymi lub częściej grzejnymi są bezpieczne pod względem pożarowym tylko pod warunkiem ich prawidłowej eksploatacji.

 Według danych statystycznych KG PSP, co roku w naszym kraju dochodzi średnio do 500 pożarów, których przyczyny są związane z eksploatacją elektrycznych urządzeń grzewczych. Według strażaków około 30 proc. z nich wynika z nieprzestrzegania zaleceń eksploatacyjnych.

Rok Przyczyna pożarów
Wady elektrycznych urządzeń ogrzewczych, w szczególności piece, grzałki, kuchnie Nieprawidłowa eksploatacja elektrycznych urządzeń grzewczych
2013 296 125
2012 304 161
2011 291 134
2010 342 188
2009 373 150

Tabela 1. Liczba pożarów spowodowanych wadami lub nieprawidłową eksploatacją elektrycznych urządzeń grzewczych [1]

fot.1
Fot. 1. Fragment spalonej deski do prasowania zainicjowany rozgrzaną stopą żelazka

Najczęściej pożary powstają z powodu: niewłaściwej eksploatacji i montażu urządzeń grzejnych, ustawienia zbyt blisko materiału palnego, przypadkowego lub celowego przykrycia rozgrzanej obudowy, nieprofesjonalnych przeróbkach elementów obwodu elektrycznego, demontażu lub bocznikowaniu regulatorów i czujników temperatury czy też braku badań eksploatacyjnych wymaganych instrukcjami [2]. Przyczyniają się do nich także włączone do sieci niektóre rodzaje żarówek – należy je traktować tak samo jak urządzenia grzejne, bowiem 90 proc. energii jest w nich zużywane na wytwarzanie energii cieplej.

Elektryczne urządzenia grzejne

Elektryczne urządzenia grzejne są to urządzenia lub zespół urządzeń do celowego przetwarzania energii elektromagnetycznej w energię cieplną. Ich zasady działania są różne. Do najbardziej rozpowszechnionych można zaliczyć urządzenia rezystancyjne, indukcyjne, pojemnościowe oraz promiennikowe.

Ze względu na wartość temperatury, w której odbywa się proces grzewczy (temperatury roboczej), wyróżnia się:
• urządzenia niskotemperaturowe, w których wartość temperatury roboczej grzejnika nie przekracza 300°C (T£ 300°C),
• urządzenia średniotemperaturowe, w których wartość temperatury roboczej grzejnika zawiera się w granicach 300ºC <T<1300°C,
• urządzenia wysokotemperaturowe, w których wartość temperatury roboczej grzejnika przekracza 1300°C (T³ 1300°C).

W gospodarstwach domowych można spotkać najrozmaitsze elektryczne urządzenia grzejne. Różnią się wielkością, konstrukcją, przeznaczeniem i mocą grzejną. Ta ostatnia nie przekracza zwykle 1000 W, choć zdarzają się urządzenia z mocą nawet dwukrotnie większą (np. termowentylatory czy dwupalnikowe kuchenki).

fot.2
Fot. 2. Rozżarzona grzałka w czajniku z uszkodzonym ogranicznikiem temperatury

W urządzeniach gospodarstwa domowego stosuje się dwa typy grzejników: z otwartymi elementami grzejnymi, które charakteryzują się szybkim nagrzewaniem do temperatury ok. 900°C po włączeniu i szybkim stygnięciem po wyłączeniu, oraz z elementami grzejnymi krytymi, które wolniej się nagrzewają. Najczęściej element grzejny występuje w postaci drutu, taśmy lub pręta z materiału oporowego. To on jest zasadniczą częścią elektrycznego, oporowego urządzenia grzejnego, w którym dokonuje się przemiana energii elektrycznej w ciepło.

fot.3
Fot. 3. Grzałka nurkowa ujawniona na pogorzelisku

Ze względu na przeznaczenie można wyróżnić grupy elektrycznych domowych urządzeń grzejnych:
• grzejniki do ogrzewania pomieszczeń (np. konwekcyjne, akumulacyjne, wentylatorowe, kominkowe, promiennikowe, panelowe, podłogowe, podgrzewacze łazienkowe),
• grzejniki do nagrzewania cieczy (np. bojlery, ogrzewacze przepływowe, grzałki nurkowe, podgrzewacze),
• naczynia grzejne (np. garnki, patelnie, naczynia do smażenia, szybkowary),
• kuchenki do nagrzewania naczyń i ich zawartości (kuchnie, kuchenki, kuchenki mikrofalowe, płyty grzejne, piekarniki, podstawki),
• przyrządy do nagrzewania żywności (np. piece chlebowe, rożna, frytkownice, opiekacze),
• narzędzia grzejne (np. lutownice, żelazka, parniki, zapalarki, opalarki, suszarki do włosów, suszarki łazienkowe, suszarki do naczyń) [3].

Zagrożenie pożarowe
Urządzenia grzejne stosowane w gospodarstwach domowych powinny być tak skonstruowane, by ich uruchamianie i obsługa w czasie normalnego użytkowania nie sprawiała kłopotów przeciętnym użytkownikom, niemającym wykształcenia technicznego. Muszą mieć także odpowiednio opracowaną, zrozumiałą dla wszystkich instrukcję obsługi. W wyniku prawidłowej eksploatacji urządzeń grzejnych oddawane do otoczenia ciepło jest właściwie wykorzystywane, w innym przypadku, oddawane ciepło w postaci promieniowania lub konwencji może stanowić potencjalne źródło pożaru.

fot.4
Fot. 4. Stopiony i spalony czajnik elektryczny znaleziony na pogorzelisku

Jeśli powierzchnia grzejna urządzenia styka się bezpośrednio z podłożem, powstaje duża akumulacja ciepła. Jeżeli podłoże jest wykonane z materiału będącego złym przewodnikiem ciepła, to po pewnym czasie nagromadzona energia cieplna spowoduje wzrost temperatury podłoża ponad temperaturę zapalenia niektórych materiałów palnych. Przykładowo, żelazko z termostatem o mocy 750 W po 25 minutach pracy w zetknięciu z drewnianą powierzchnią wytworzy temperaturę 392°C, lutownica grzałkowa o mocy 250 W położona na drewnianej powierzchni po 30 minutach wytworzy w miejscu styku temperaturę 460ºC [4], a grzałka nurkowa o mocy 1000 W już po 4 minutach w miejscu zetknięcia się elementu grzejnego z powierzchnią płyty wiórowej wytworzy temperaturę 860ºC [2].

Szczególne niebezpieczeństwo pożaru stwarza akumulacja ciepła w przypadku przykrycia (osłonięcia) elementu grzejnego materiałem będącym złym przewodnikiem ciepła. W takiej sytuacji akumulowana energia cieplna powoduje duży wzrost temperatur w miejscu styku danego materiału z urządzeniem grzejnym. Przykładowo, w miejscu przykrycia lutownicy grzałkowej o mocy 250 W wytworzy się temperatura wynosząca 650ºC. Żarówka tradycyjna o mocy 75 W w miejscu styku bańki szklanej z materiałem akumulującym osiąga temperaturę 332°C [4].

fot.5
Fot. 5. Fragment rozerwanego zbiornika do podgrzewania wody

Grzałki nurkowe oraz naczynia grzejne powinny być chłodzone wodą. Pozbawienie ich możliwości intensywnego chłodzenia, z jednoczesnym brakiem lub uszkodzeniem wyłącznika termicznego, doprowadza do wytworzenia w nich wysokiej temperatury, która może spowodować zapalenie znajdujących się w pobliżu materiałów palnych. Przykładowo grzałka nurkowa o mocy 1000 W grzejąca wodę w metalowym garnku, po jej wyparowaniu, doprowadzi dno garnka do temperatury 511°C po 168 minutach od włączenia grzałki [2].

Niebezpieczne bywa uszkodzenie zabezpieczeń termicznych w elektrycznych podgrzewaczach wody. Uszkodzenie termoregulatora oraz ogranicznika temperatury powoduje ciągłe nagrzewanie, którego konsekwencją może być zapalenie obudowy, a w przypadku braku lub uszkodzenia zaworu bezpieczeństwa najczęściej dochodzi do rozerwania zbiornika bojlera i uszkodzenia pomieszczenia, w którym się znajdował. Na przykład terma z uszkodzonymi zabezpieczeniami termicznymi o pojemności 5 l i mocy 1500 W po 150 minutach na powierzchni metalowego zbiornika osiągnie temperaturę 600°C [4]. We wszystkich tych przykładach nastąpi zapalenie materiału palnego.

Najczęściej od domowych urządzeń grzejnych zapalają się stałe materiały palne wykonane z surowców włókienniczych (np. tkaniny pościelowe, dekoracyjne, bielizna, odzież), surowców drzewnych (np. papier, tektura, meble) oraz z tworzyw polimerowych (np. wyposażenie mieszkania). Temperatura zapalenia tych materiałów mieści się w granicach 250-500ºC. Na przykład gazeta ulega zapaleniu już przy 230ºC, tkanina bawełniana – 255ºC, wyroby gumowe – 260°C, drewno 270-400ºC, tektura 300-360ºC, płyty paździerzowe 320-350ºC, a wyroby z tworzyw sztucznych 310-520ºC [5].

Można zatem przyjąć, że niebezpieczna pożarowo dla wielu materiałów palnych jest średnio temperatura 300ºC.

fot.6
Fot. 6. Farelka nieprawidłowo osadzona w obudowie drewnianej ze śladami nadpaleń

Rozkłady temperatur
Aby uzyskać informację o temperaturze, która może powstać na powierzchni przenośnych urządzeń grzejnych, przeprowadzono badania elektryczne [2] przedstawiające rozkłady temperatur i charakterystyki termiczne tych urządzeń. Ich wyniki świadczą o tym, że szczególne niebezpieczeństwo powstania pożaru stwarza akumulacja ciepła w przypadku przykrycia urządzenia grzejnego osłoną źle przewodzącą ciepło. Ryzyko wzrasta, jeżeli taka osłona wykonana jest z materiału palnego.

Nazwa urządzenia i typ Moc grzejna [W]

Czas [min]

Temperatura na elemencie grzejnym - (a) lub na osłonie elementu grzejnego - (b) [ºC]

Czas [min]

Temperatura na obudowie urządzenia grzejnego [ºC]

kuchenka elektryczna KZ-14 800 40 815 (a) 40 403
kuchenka elektryczna 53.002 800 50 843 (a) 30 426

ogrzewacz wnętrzowy OWL-P

480 30 85 (a) 30 158
960 25 173 (b) 25 339
ogrzewacz wnętrzowy P-56.303 900 - - 30 259
ogrzewacz wnętrzowy 56.005 800 30 681 (a) 30 311

ogrzewacz promiennikowy 56.102

1000 30 583 (b) 25 57
ogrzewacz wnętrzowy R-5a 800 40 735 (a) 50 425

ogrzewacz wnętrzowy RO-20

350 25 357 (a) 25 111
700 25 672 (a) 25 182
1400 25 755 (a) 20 236
ogrzewacz wnętrzowy R-3 350 30 198 (b) 30 289
700 30 260 (b) 30 375
1400 30 471 (b) 30 664
ogrzewacz wnętrzowy OW-4 750 35 498 (b) 35 484
grzejnik olejowy OP-10-JM 1500 - - 28 60
ogrzewacz wnętrzowy (kominek) 800 30 540 (a) 30 217
lokówka OS 76 18 70 264 (a) - -
prodiż PE-1-500 500 - - 60 454
suszarka do włosów SR-11 250 7,5 232 (b) - -
lampa halogenowa ZW3-L500 300 40 282 (b) 45 200
500 40 377 (b) 45 268
termowentylator TOW-2N (farelka) 1000 4 295 (b) - -
2000 4 455(b) - -

Tabela 2. Najwyższe temperatury powstające w określonym czasie na elemencie grzejnym lub na osłonie elementu grzejnego oraz na obudowie urządzenia grzejnego pod przykryciem (osłoną). Opracowanie własne na podstawie książki J. Jaworskiego [2]

Jak wynika z tabeli 2, prawie wszystkie z badanych urządzeń przy maksymalnej mocy grzejnej w warunkach niewłaściwej eksploatacji potrafią wytworzyć temperaturę na tyle wysoką, że będzie zdolna do zapalenia wielu materiałów palnych. Temperaturę niższą od przyjętej jako niebezpieczna pożarowo osiągnęła osłona elementu grzejnego w suszarce do włosów, może ona jednak spowodować zapalenie papieru. W przypadku niektórych suszarek nawet pozostawienie ich podłączonych do gniazda zasilania może po pewnym czasie spowodować przegrzanie, a tym samym stworzyć zagrożenie pożarowe. Jedynie grzejnik olejowy osiągnął temperaturę, która jest zbyt niska, by spowodować zapalenie materiałów palnych przykrywających element grzejny.

fot.7
Fot. 7. Żelazko z przewodem przyłączeniowym ujawnione na pogorzelisku

W tabeli 3 przedstawiono minimalny czas, po jakim dane urządzenie grzejne będzie stanowić zagrożenie pożarowe. Temperatura mierzona była na elemencie grzejnym, jego osłonie lub obudowie podczas pracy urządzenia w normalnych warunkach eksploatacji (nieosłonięte) lub pod przykryciem (osłonięte).

Nazwa urządzenia, typ Moc grzejna [W]

Czas [min]

 

 

 

Temperatura na elemencie nieosłoniętym [ºC]

Czas [min]

 

 

Temperatura na elemencie osłoniętym [ºC]
kuchenka elektryczna KZ-14 800 7 338 (a) 5 312 (a)
kuchenka elektryczna 53.002 800 3 377 (a) 3 468 (a)

ogrzewacz wnętrzowy

OWL-P

960 - - 5

306 (c)

ogrzewacz wnętrzowy

P-56.303

900 - - 30

259* (c)

ogrzewacz wnętrzowy 56.005 800 3 367 (a) 3 398 (a)

ogrzewacz promiennikowy

56.102

1000 2 338 (a) 3 422 (b)
ogrzewacz wnętrzowy R-5a 800 - - 1 503 (a)

ogrzewacz wnętrzowy

RO-20

350 7 304 (a) 3 316 (a)
700 1 503 (a) 1 510 (a)
1400 1 572 (a) 1 550 (a)

ogrzewacz wnętrzowy

R-3

350 5 314 (a) 30 289* (b)
700 2 592 (a) 7 320 (b)
1400 1 393 (a) 2 331 (b)
ogrzewacz wnętrzowy OW-4 750 30 264* (b) 4 354 (b)

grzejnik olejowy

OP-10-JM

1500 - - 28 60* (c)
110

126* (c)

(po usunięciu termoregulatora)

ogrzewacz wnętrzowy (kominek) 800 2

343 (a)

2

364 (a)

lokówka OS 76 18 - - 70 264* (a)
prodiż PE-1-500 500 10 317 (c) 10 339 (c)
suszarka do włosów SR-11 250 - - 7,5 232* (b)

lampa halogenowa

ZW3-L500

300 - - 40 282* (b)
500 35 262* (b) 40 377* (b)
termowentylator TOW-2N (farelka) 1000 - - 4 295* (a)
2000 - - 1 326 (a)

Tabela 3. Czas potrzebny do osiągnięcia temperatury stwarzającej możliwość zapoczątkowania spalania przedmiotów palnych wykonanych z surowców włókienniczych, drzewnych lub polimerów syntetycznych (jako średnią temperaturę niebezpieczną pożarowo przyjęto 300ºC).
* temperatura maksymalna
(a) – element grzejny, (b) – osłona elementu grzejnego, (c) – obudowa urządzenia
Opracowanie własne na podstawie książki J. Jaworskiego [2]

Jak wynika z tabeli 3, większość badanych urządzeń grzejnych osiąga temperaturę niebezpieczną pożarowo w ciągu zaledwie kilku minut od ich włączenia. Kilka osiągnęło temperaturę 250-300°C, niemniej jednak w sprzyjających warunkach mogą one spowodować zapalenie się niektórych materiałów palnych stykających się lub osłaniających dane urządzenie. Jedynie grzejnik olejowy osiągnął temperatury, które są zbyt niskie, by spowodować zapalenie się przykrywających go materiałów palnych.

Zabezpieczanie urządzeń do badań
Należy zabezpieczyć te elementy urządzeń grzejnych, które mają istotne znaczenie dla ustalenia ewentualnej przyczyny powstania pożaru, a także wykonać dokładną dokumentację fotograficzną miejsca, w którym urządzenie to się znajdowało. Przydatne będą zeznania świadków oraz oględziny miejsca pożaru. Do badań zabezpiecza się najczęściej przewody łączące dany odbiornik z gniazdkiem wtykowym prądu elektrycznego oraz wtyczkę lub nasadkę. Wskazane jest także zabezpieczenie gniazd wtykowych znajdujących się w zasięgu przewodu przyłączeniowego odbiornika. Powinno się również odnaleźć w pogorzelisku część mebla lub innej podstawy, na której mógł być ustawiony odbiornik grzejny i zabezpieczyć ją do dalszych badań [6].

Ujawnione w pogorzelisku urządzenia grzejne należy odkopywać ostrożnie, zwracając uwagę na zwęglone resztki. Mogą one pomóc w ustaleniu, z jakiego sprzętu pochodzi urządzenie. Po odkopaniu należy je sfotografować, a następnie delikatnie podnieść i dokładnie obejrzeć miejsce, w którym się znajdowało. Następnie trzeba zwrócić uwagę, czy w pobliżu odbiornika leży przewód elektryczny i w jakim jest położeniu. Kolejnym krokiem jest zmierzenie odległości od ujawnionego urządzenia grzejnego do najbliższego gniazda wtykowego i porównanie jej z długością znalezionego przewodu. Urządzeń tych nie wolno jednak podłączać do gniazd. Uniemożliwiłoby to późniejsze stwierdzenie podczas badań laboratoryjnych, czy w czasie pożaru działały i były włączone do sieci, a tym samym czy mogły być przyczyną powstania pożaru [7].

fot.8
Fot. 8. Kuchenka elektryczna ustawiona blisko materiałów palnych

Jeśli urządzenie jest włączone do sieci, to w czasie pożaru okopceniu i opaleniu ulegają tylko powierzchnie elementów, które pozostają odsłonięte. Nie stwierdza się wówczas śladów okopceń na stykających się ze sobą powierzchniach np. połączonych elementach wtyczek i gniazdek. Jeżeli natomiast wtyczki nie były włączone do gniazd, to okopceniu i opaleniu ulegają równomiernie wszystkie powierzchnie badanych elementów. Należy jednak pamiętać, że połączone ze sobą elementy elektryczne (wtyczka z gniazdem czy też nasadka porcelanowa lub wtyk grzejnikowy z urządzeniem) mogą się rozłączyć w czasie pożaru (np. w wyniku zawalenia się konstrukcji, spadnięcia urządzenia), a także podczas działań gaśniczych. W takim przypadku pożar mógł później spowodować ich okopcenie i opalenie.

Badania elektrotechniczne
Badania elektrotechniczne urządzeń grzejnych zabezpieczonych na pogorzelisku pozwalają ustalić, czy w czasie pożaru były one włączone do sieci elektrycznej i grzały oraz czy mogły być przyczyną powstania pożaru. Badanie polega na ujawnieniu i odpowiedniej interpretacji śladów znajdujących się na samym urządzeniu, a także na jego sznurze przyłączeniowym i gnieździe wtyczkowym.

Aby określić możliwości zapalenia się materiałów palnych od urządzenia grzejnego, mierzy się temperatury na powierzchni tego urządzenia oraz w różnych odległościach od jego elementu grzejnego. Urządzenia grzejne włączone do sieci elektrycznej ustawiane są w odpowiednim kącie probierczym, wykonanym z dwóch matowo czarnych ścian oraz podłogi lub sufitu. Następnie za pomocą termopar mierzy się temperaturę na częściach konstrukcyjnych urządzenia oraz na ściankach kąta pobierczego, w różnych odległościach od elementu grzejnego. Mierzony jest także czas nagrzewania elementu. W urządzeniach grzejnych przeprowadza się ponadto badania stanu technicznego termoregulatorów i ograniczników temperatury – aby sprawdzić, jak były ustawione podczas pożaru.
Badaniom eksperymentalnych poddawane są przeważnie urządzenia grzejne takiego samego typu, jak zabezpieczone na miejscu pożaru. Ich celem jest ustalenie, czy urządzenie w określonych warunkach mogło doprowadzić do zainicjowania spalania. W eksperymentach dokonuje się pomiaru czasu od chwili włączenia badanego urządzenia do sieci elektrycznej do momentu zainicjowania spalania.

Stanowisko badawcze buduje się na podstawie danych uzyskanych z przeprowadzonych oględzin miejsca pożaru oraz z zeznań świadków. Warunki pracy urządzenia podczas eksperymentu powinny być jak najbardziej zbliżone do tych, które występowały na miejscu zdarzenia.

Odnosząc się do zasad eksploatacji urządzenia, tworzy się możliwości jego niewłaściwej i zakłóconej pracy, np. styka się element grzejny, osłonę tego elementu lub obudowę urządzenia grzejnego z materiałem palnym lub pomija ograniczniki temperatury [8].

Czy badania są przydatne w ustalaniu przyczyny powstania pożaru? Zdecydowanie tak. Oto przykład. Podczas oględzin pogorzeliska spalonego pokoju w mieszkaniu w wypalonym w drewnianej podłodze miejscu znaleziono ogrzewacz wnętrzowy typu OW-4 wraz z przedłużaczem elektrycznym oraz wkładką topikową bezpiecznika 20A/660V. Zostały zabezpieczone do badań. Podczas oględzin okazało się także, że jego obudowa została opalona, a do ażurowej osłony zespołu grzejnego i tylnej ścianki przylegają fragmenty zwęglonej tkaniny z włókien naturalnych. Na żyłach przewodu przyłączeniowego nie stwierdzono śladów charakterystycznych dla termicznego działania prądu elektrycznego. Wkładka topikowa była natomiast reparowana miedzianą linką o przekroju 0,15 mm2. Wewnątrz ceramicznej obudowy wkładki nie było piasku kwarcowego. Przeprowadzono badania eksperymentalne z nieuszkodzonym ogrzewaczem tego samego typu. Wynikało z nich, że na zewnętrznej powierzchni ażurowej osłony elementu grzejnego stykającego się z materiałem akumulującym ciepło temperatura osiągnęła 487°C, a na górnej części obudowy przykrytego urządzenia – 484°C. Taka temperatura może doprowadzić do zapalenia wielu materiałów palnych. Na podstawie eksperymentu oraz zgromadzonego materiału dowodowego ustalono, że przyczyną powstania pożaru w mieszkaniu było zetknięcie się tkaniny z rozgrzaną obudową ogrzewacza wnętrzowego typu OW-4 [2].

Dostarczenie do badania niekompletnego materiału dowodowego może uniemożliwić ustalenie przyczyny powstania pożaru. Tak właśnie zdarzyło się, gdy jedynym materiałem dowodowym była kuchenka elektryczna, w której wtyku tkwiła nasadka grzejnikowa z krótkim odcinkiem przewodu przyłączeniowego. Badania ograniczyły się wówczas do oględzin dostarczonych przedmiotów (sposób opalenia, sprawność elementów itd.), na podstawie których nie dało się ustalić, czy kuchenka była przyczyną powstania pożaru. Do badań nie zabezpieczono i nie dostarczono tak ważnych elementów, jak: podłoże, na którym ustawiona była kuchenka, przewodu przyłączeniowego wraz z wtyczką, gniazda wtykowego ani bezpieczników topikowych zabezpieczających obwód elektryczny [6].

Badania eksperymentalne często eliminują związek badanego urządzenia z przyczyną powstania pożaru. Przykładem może być pewien pożar w zakładzie produkcyjnym. Wstępnie przypuszczano, że nieosłonięta tradycyjna żarówka o mocy 100 W spowodowała zapalenie się płyty pilśniowej o grubości 5 mm, znajdującej się w odległości 5 cm od bańki żarówki. Przeprowadzony eksperyment całkowicie wyeliminował tę tezę. Ustalono, że płyta pilśniowa ogrzewana żarówką 100 W z odległości 5 cm po upływie 4 godz. nagrzała się jedynie do 72°C. Nie jest to temperatura wystarczająca do tego, by zapoczątkować proces zapalenia się płyty [9].

Literatura
[1] Dane statystyczne KG PSP [źródło: www.kgpsp.gov.pl] .
[2] Jaworski J., Ustalenie przyczyny powstania pożaru. Urządzenia grzejne, ich charakterystyki termiczne i badania elektrotechniczne. Poradnik, Medium Grupa, Warszawa 2014.
[3] Frymus J., Montaż i wykonywanie napraw urządzeń grzejnych. Poradnik, Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2006.
[4] Zieliński R., Badania instalacji elektrycznej na miejscu pożaru, Wydawnictwo Problemów Kryminalistyki, Warszawa 1992.
[5] Borowski P., Pawłowski F., Pożar. Przyczyny, przebieg, dochodzenie, Arkady 1981.
[6] Potyka S., Problematyka pożarów w świetle kryminalistycznych badań urządzeń elektroenergetycznych, „Problemy Kryminalistyki”, nr 56-57.
[7] Gryglewski J., Instalacja i odbiorniki prądu elektrycznego jako przyczyny pożarów, „Problemy Kryminalistyki”, nr 47.
[8] Zieliński R., Badania instalacji i urządzeń elektrycznych w sprawach ustalenia przyczyn pożarów, [w:] Zeszyty Naukowe SGSP. Metody fizykochemiczne w badaniach kryminalistycznych przyczyn pożarów. Zeszyt 2, Warszawa 1988.
[9] Przysłupski B., Badania popożarowe urządzeń elektrycznych, „Przegląd Pożarniczy”, nr 9/1978.

Tomasz Sawicki należy do Polskiego Towarzystwa Ekspertów Dochodzeń Popożarowych, jest biegłym sądowym z zakresu pożarnictwa